Thursday, 12 July 2018

जबाबदारी

तिरसट माणसांची एक जम्मत असते. ते आपल्या स्वभावामुळे सगळ्यांना स्वतःपासून तोडत जातात. शेवटी आपापसात म्हणतात "मी म्हटलं नव्हतं? सगळे स्वार्थी असतात. कुणी कुणाचं नसतं. बघ गेले ना सगळे सोडून?" 
       आपण आपल्या आत उतरून परखडपणे स्वतःला पाहू लागल्यावर आपल्यातील प्रत्येकाला अशी किंवा यासारखी गोष्ट स्वतःही बरोबर सापडते. आपल्या सततच्या वागण्यातल्या कुठल्यातरी गुणधर्मामुळे माणसं आपल्याला दुरावतात. आपण मात्र आपल्यामध्ये सुधारणा घडवून आणण्यापेक्षा, दुरावलेल्यांवर बोट ठेवून मोकळे होतो. कारण ते करणं सोपं आणि सोयीचं असतं. मुळात मनुष्य हा आळशी प्राणी असल्याने, स्वतःचे परिक्षण करण्यापेक्षा इतरांना लेबल्स लावून टाकणे त्याला सोपे जाते. शिवाय आपण किती चांगले, आपल्याला भेटणारेच वाईट, ही सोयीची भावना अजून घट्ट होते. 
          आत्मपरीक्षण करू शकणारा आपल्याला ग्रेट का वाटतो? स्वतःकडे पाहताना स्वतःला गिल्टी अथवा फॉल्टी करार आपण देऊ व तेच नेमके सोसता येणार नाही असे वाटून आपण त्या भानगडीत पडण्याचेच टाळतो. पण जो आपल्याला ग्रेट आत्मपरिक्षक वाटतो तो खरं तर स्वतःच्या वागण्यातील चूक बरोबरची शहनिशा करून स्वतःत थोडेफार बदल घडवत जात असतो. म्हणजे परिपक्व होत असतो. नाहीतरी शरीर व वयाची वाढ तशीही निसर्गतः होतच असते.   
                    "कुणाला काहीही वाटले तरी आपण आपल्या जाणिवांच्या वाटेवर चालत रहावे" असा संदेश विवेकानंद देतात तेव्हा, जाणिवा प्रगल्भ करण्याची जबाबदारी ते हळूच बिटवीन दि लाईन्स मध्ये पेरून टाकतात, ती ओळखता यायला हवी.
                     आत्मपरिक्षण म्हणजे स्वतःचे वाभाडे किंवा स्वत:ला आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे करावे लागेल. ही धारणाच चुकीची. मनातला तो अदृष्य पिंजराच परिक्षणापासून आपल्याला दूर पळवतो. आपण त्या पिंजऱ्यात आरोपी होऊन अडकू, ही भीती फेकून द्यायला हवी.  
         जगताना ज्यांना आपण दैवत मानतो त्यांच्याकडे पाहण्याची परखड नजर आपल्याला ज्या क्षणी लाभते, "दैवतही चुकू शकते" हे पडताळता येऊ लागतं, अगदी त्या क्षणापासून आत्मपरिक्षणाची नजर तयार होते. जी परखड नजर आपण जगावर टाकू लागतो. ती सहजतेने स्वतःकडे वळवता येऊ लागली की मिळवले. पण सहजता साधनेशिवाय आत्मसात होत नाही... 
                 "असले परीक्षण बिरीक्षण करण्याची गरजच काय?" असाही विचार मनात येऊ शकतो.
जोवर "आपण जन्म घेऊन इथे का आलोय" ह्या प्रश्नाचा भोवरा मनात गरगरत नाही तोवर परिक्षणाचे टोक हाताशी येईल कसे. शिवाय हे असे विचार मुद्दाम करण्याची गरज असतेच कुठे? तुम्ही तुमच्यात असताना किंवा तुम्ही तुमच्यात नसताना किंवा असेच, निवांत अंग सैल सोडून तुम्ही कुठेतरी उगाच बघत असताना "आपण नेमके इथे का आलोय" चा किडा तुमच्याही नकळत डोक्यात वळवळू लागेल आणि स्वतःचा तळ जोखण्याची धडपड आपसूक सुरू होईल, तेव्हाच विवेकानंदांनी टाकलेली जबाबदारी खऱ्या अर्थाने कळून येईल.

-बागेश्री देशमुख

Featured post

मला भेटलेली गाणी: अप्सरा आली

.... चित्रलेखा लगबगीनं ह्या दालतानातून त्या दालनात, दिसणार्‍या प्रत्येक दास- दासीला काही ना काही अखंड सूचना देत चालली होती. आजचा तिच...