Tuesday, 4 December 2018

मोरपीस

मी अजूनही जिवंत ठेवल्या आहेत
त्या सर्व जागा
जिथे तुझ्या स्पर्शांची ओळख
रेंगाळली होती कधी काळी..
गाईच्या घंटेपासून ते
रानाच्या पायवाटेवर
उमटत गेलेल्या तुझ्या
हाता- पावलांच्या ठशापर्यंत....
तुझ्या पाव्यापासून,
कुंजवनात तू भान हरपून डोलताना
तुझ्या अंगाखांद्यावरुन
टपटपून गेलेल्या आम्रमोहोराच्या
बहरापर्यंतचे सारे सारे काही
मी जिवंत ठेवले आहे,
पुन्हा पुन्हा त्या जागांना भेट देऊन
माझ्या मनात तुला जागते ठेवून..
इतकेच काय तर
कधीतरी केसात मोरपीस माळून
कान्हाच झालेय मी
आणि तुझ्या गोपिकांनाही
पडलीये भूल, जणू काही साक्षात
तूच आला आहेस
उभा आहे त्यांचा गोप, कृष्ण, मुकूंद, प्राणसखा
पुन्हा त्यांच्यासमोर!
त्यांनी धरलाय फेर माझ्याभोवती
इतकी तुझ्या रुपात समरूप होऊन
मी घेतलाय पदन्यास कान्हा,
विसरून आपल्यातलं अंतर
माझ्यातून तू उमलून आला आहेस,
कैक वेळा!

तेच मोरपीस रात्री
उशाशी घेऊन नकळत मोकळा होतो बांध
झिरपत राहतात डोळे
माझ्याच चकव्यात अशी वारंवार मी
बुडत सावरत राहते म्हणून...
पण मला सांग, एकदाच सांग
त्या त्या वेळी दूर तिकडे इंद्रप्रस्थात
तुझ्या मोरपिसालाही ओल येते का रे?
-बागेश्री

Sunday, 2 December 2018

सुवर्णकण

कधी कधी देव अशा देवत्वाला जन्माला घालतो की त्याचं सारं आयुष्य आत्मबोध आणि आत्मशोधात व्यतित होतं. जीवन आणि आयुष्य यातील भेद न कळता ते देवत्व स्वतःत मिटलेलं, स्वतःपुरतंच उगवून स्वतःत विझून जातं.

.... आणि कधी देव अशा देवत्वाला निपजतो की जणू आत्मबोध संगतीने घेऊन तो या जीवनात प्रकटला. त्याच्या स्पर्शाचे कण सुद्धा तुमच्या जाणीवा जागृत करायला पुरेसे ठरतात. अशा देवत्वाच्या आसपास सामान्य ढीगांनी पेरलेले असतात, आपापला आत्मोद्धार करून घेण्याच्या हेतूने. असे देवत्व आसपास आढळले जे आत्मप्रगती साधून आपल्या वाणीने, ज्ञानाने, बोधाने तुम्हाला समृद्ध करू इच्छित असेल तर ते मोकळ्या हाताने, स्वच्छ मनाने, खुल्या हृदयाने स्वीकारावं. फार कमी नशिबवानांच्या हाती हे सुवर्णकण येतात.
-बागेश्री

Thursday, 29 November 2018

कधी असे तर, कधी तसे रे..

उन्हात रणरण चालत जाता
वाटेवरल्या उभ्या मोडक्या
मंदीराच्या त्या वळणावर
कधी मंदशी, झुळुक होऊन

पाणी पाणी जीव होताना
कुठुन अचानक येतो कोणी
ज्याची माझी ओळख नाही
जल शीतल माडाचे होउन

मनात येते गाणे गावे
शब्द मिळेना सूरही नाही
तेव्हा अवचित आली कविता
आकाशाचे गाणे होउन

चिंब जागत्या क्रुर रात्रीचा
डंख काळसर डोळा रुतता
दूर अंधूक कंदिल होउन
होतास तिथे, मिणमिण करता

तुला वाटते, भेट आपली
उशिरा झाली फार फार पण
जगून गेले आहे तुजसव
अनेकवेळा, अनेक क्षण मी..
कधी असे तर, कधी तसे रे..
-बागेश्री

Wednesday, 28 November 2018

कोण बरं बसलं होतं?

मला आठवत नाही नक्की काय तयार करत होतो पण आपल्या दोघांचेही हात मातीने प्रचंड बरबटलेले होते आणि त्या अवस्थेत कडकडून तहान लागली होती. भर दुपारची वेळ. तहानेवर काय उपाय करावा या विवंचनेत असताना, तुझ्या सुपीक डोक्यात "घरीच जाऊत काय?" असा विचार आला. "मार खायचा की काय?" ह्या माझ्या उत्तराने तू गप झालास.
खरं तर आपल्याला दुपारचे जेवू खाऊ घालून आई- मामी घरातले आवरून नुकत्याच लवंडल्या होत्या, त्यांच्या गप्पा सरून घोरण्याचा सूर लागताच आपण हळूच कडी सरकवून घरातून पोबारा केला होता."दुपारच्या उन्हात खेळायचं नाही. घोळाणा फुटतोय. गप घरात बसायचं. घरातच केरम गिरम खेळा काय ते" अशी कडक सूचना असताना आपण बाहेर येऊन मातीत खेळायचं साहस केल्यावर, तू मला विचारत होतास, घरी जायचं का माठात हात बुचकळायला? तू लहान म्हणून सुटला असतास रे. पण एका थपडेत माझा घोळाणा फुटला असता त्याचं काय?
..एवढ्यात धप्पं अशा आवाजाने आपण दचकलो (चोर सावध असतात नै का) पाहिलं तर बाजूला, अगदी आपल्या बाजूला एक आंबा पडला होता. तू लगबगीने तो उचललास. जिथे आपटला तिथे आंब्याच्या डोक्याला चांगलाच मार बसलेला. ती जागा हेरत तू मातकटलेल्या हाताने तो सोललास आणि ही रसरशीत धार. माझ्या तोंडात धरलीस. हनुवटी, फ्रॉक यांच्यासकट मलाही जरासा गोडगिट्टं रस मिळाला. "पुरे मला. तू पी की" असे मी म्हणता तू उरला सुरला सोलून खाल्लास. कोयीचा गर मातीसकट मटकावला आपण. अहाहा. (आताच्या महागातल्या महाग हापूसाला ती चव नाही.) तहान भागून आपण पुन्हा रमलो. झाडाच्या सावलीत, चिखल मातीला आंब्याच्या हाताने भिडलो.
मला आजही प्रश्न पडतो, आपल्याला पहात तेव्हा त्या झाडावर कोण बरं बसलं होतं?
-बागेश्री

Sunday, 18 November 2018

प्रवाह

चकाकत्या प्रवाहाचं आकर्षण
ओढ देतं आणि हलकेच पाय
आत सोडावेसे वाटतात....
नवे भुलावे, साद घालतात
अनोळखी चैतन्य अंगाला भीडतं
शरीराचा द्रोण होतो नि
प्रवाह नेईल तिथे
प्रवाह नेईल तसा
सुरू होतो अखंड प्रवास
कधी असा, कधी तसा...!

काठ, काठावरली माती
तिची हाक तिचा स्पर्श
कधीच विसरतात पाय,
फसव्या प्रवाहालाच लागतात समजू
आपला बाप, आपली माय...!

काठावरून निसटलेली,
प्रवाहामध्ये भरकटलेली
अशी कित्येक माणसं
तुम्हीही पाहिली असतील ना?
वेळीच अशा द्रोणाला
आणून काठावरती
द्यावी मिळवून त्याला
त्याची माय, त्याची माती!
-बागेश्री

Saturday, 6 October 2018

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य

मंटो असो वा मनवर. एक गोष्ट समाजाने कायम ठेवलीय. तुमच्याकडे अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य आहेच, परंतु लेखक/ कवी म्हणवून घेताना एक जबाबदारीही आहे. तुमच्या लेखणीच्या प्रवाहात आजचा समाज प्रतिबिंबित होत असला तरी "गढूळ" आशय लोकांपर्यत पोहोचवताना लेखणी गढूळली जाणार नाही, ही काळजी घेत व्यक्त होण्याची जबाबदारी.

       लेखकाने कुठल्याही राजकीय पक्षाशी बांधील असू नये. त्याला जात, धर्म, प्रांत, नसावी. त्याची दोनच आयुधं. एक नजर, दुसरी लेखणी. दिसणारं आहे तसं मांडणं हे त्याला मिळालेलं स्वातंत्र्य. त्या स्वातंत्र्याला जबाबदारीची झालर आहेच. ती काल- आज- उद्या कधीच उसवून चालणार नाही. हे विसरता नये.
-बागेश्री

Wednesday, 3 October 2018

जाणिवेची दलदल

नाती वरवर जितकी साधी सोपी वाटतात. तितकी आत गुंतागुंतीची असतात. हे अनेकदा अनुभवायला येते. घट्ट विण एकाएकी उसवलेली दिसते. आपण आश्चर्य करतो. आपल्याला कायम वरून घट्ट वाटत/ दिसत आलेले असते नाते, मग ताट्कन कसे उसवले? यावर विचार करत राहिले. जितका सखोल विचार केला, तितकी गुंतागुंतीच्या निबिड अरण्यात शिरत गेले. ताड ताड चालत राहिले. कुठल्याशा क्षणी दलदलीत पाय पडला. भुलाव्याची दलदल. देखाव्याची दलदल. आकलन झालं. हेच ते मूळ. जमिनीसारखी भासणारी, पोटात मात्र भुसभूशीत असणारी, दलदल! 
                   आयुष्याचा भला मोठा टप्पा पार करायचाय तेव्हा, नाती सांभाळावीच लागतात. या एका समीकरणावर आपण जगण्याचा डोलारा उभा करतो. नाती जोडली जाताना ती आपलीशी व्हावी, आयुष्यभर टिकावी म्हणून आपण काय करत नाही? स्वतःला विचारण्याजोगा प्रश्न आहे हा. नाते आपले आहे, हे जाणवेपर्यंत आपण त्या माणसाच्या मनाला भावेल अशी प्रत्येक गोष्ट करतो. त्यातल्या कैक आपल्याला पटत नसतात. पण जी व्यक्ती आपल्याला हवीशी त्या व्यक्तीकरता आपण आपले मन मारतो. प्रसंगी आवडी. प्रसंगी इच्छा. प्रसंगी तत्त्व. जे जे दाबून टाकतो. त्याची दलदल तयार होत असते. आत आत. कधीतरी ते नाते स्वीकृती देते. म्हणजे तसे ते म्हणते. पण बरेचदा असे होते की, त्या नात्याने स्वीकृती दिली तरी आपल्या आतून एक जाणीव येत राहते. समथिंग इज "स्टील" मिसिंग. नाते आपले आहे, हा फक्त भास आपल्याला देऊ केलाय. असा आतला आवाज येतो. पण त्या जाणिवेचं आपण काय करतो. तिची कॉलर पकडतो. तिला दलदलीत टाकतो. नात्यासाठी झटणे मात्र सुटत नाही. थांबत नाही. एकातून एक अशी नात्यांची गुंफण अविरत करत जातो. 
                   कधीतरी प्रसंग येतो. परिक्षा होतेच. या जगण्याची ही मोठी गंमत आहे. डोळे उघडणारी वीज तो वर बसलेला नक्की पाडून जातो. आणि काय त्या वीजेचे तेज. सगळे लख्ख दिसू लागते. आतला आवाज नव्हताच खोटा. नाती उघडी पडतात. आपण त्यांना धरून ठेवली तो आपला अट्टहास होता, ही जाणीव देऊन लोपते ती वीज. आपण दिपलेले डोळे उघडतो तेव्हा दलदलीत उभे असतो. धसत धसत. आता स्व- हिमतीवरच बाहेर यावे लागते. पोळून निघाल्यावर सावध पावले पडण्याची सोय असते ही.
               आपले आधार विचार करून बांधावेत. अधेमधे तपासून पहावेत. मनाचा तळ स्वच्छ राखायला मदत होते. आतल्या आवाजाशी मैत्री करावी. त्याच्या ताकदीवर लांबचा पल्ला गाठता येतो.
-बागेश्री

Thursday, 27 September 2018

या जगात आलोय, जमेल तसं जगाला देत रहावं

१.

दरवर्षी सर्व तुकड्यांमधून पहिला क्रमांक मिळवल्याबद्दल शाळा पुढील वर्षाच्या सातही विषयांची पाठ्यपुस्तके, सात २०० पानी, सात १०० पानी वह्या बक्षीस म्हणून देत असे. तिच्या छोट्या हातात ते बक्षीस मावायचंही नाही. वर्ष बदलायचं पण हिचा पहिला नंबर चुकायचा नाही.  
तिच्या बाबांनी सांगून ठेवल्याप्रमाणे शिंदे सर एक मुलगी हेरून ठेवायचे. जिला शाळेचा खर्च परवडणारा नसायचा. पहिला क्रमांकाचा गौरव मोजून पाच मिनिटे मिरवला की ते बक्षीस सर म्हणतील त्या आपल्या वर्गमैत्रिणीला देऊन ही बाबांचे बोट धरून घरी यायची.
               एकेवर्षी दुपारी लेक निजल्यावर कौतुकाने तिच्या चेह-यावर हात फिरवून आई म्हणाली, एकदाही पोरीला बक्षीस घरी आणू देत नाहीत. बाबा म्हणाले, अगं हिचा शाळा खर्च मी करू शकतो, देवाने तेवढं दिलंय आपल्याला. तू एकदा नव्या को-या पुस्तकांना हातात धरणारी मुलं बघायला हवीस. त्यांचा फुललेला चेहरा पहायला हवास. शिवाय आपल्या लेकीला आतापासून कळायला हवं. गरजेपेक्षा अधिक मिळालं की त्याची हाव नाही धरायची. ते सत्पात्री दान करायचं.

या जगात आलोय, जमेल तसं जगाला देत रहावं
---------------******-----------------
२.

तो इंजिनिअर झाला. रग्गड कमावू लागला. त्याच्या हातात कला होती. कागदाला पेन्सिल टेकवली की उत्तमातून उत्तम चित्रे काढी. प्रमाणबद्धता, रंग, सौंदर्य अव्वल उतरे. तो कधीही चित्रकला शिकला नव्हता. पण त्याची चित्रे भल्याभल्यांना आवडून जात. लोकांना वाटे जादू आहे बोटांत. कुणीही त्याच्या घरी आले,  की भारंभार चित्रातले एखादे बेधडक उचलून "हे मी नेऊ?' विचारून घेऊनही जात. त्याचे एक्सिबिशन खच्चून भरे. दोन वर्षाकाठी एखादे प्रदर्शन पण लोक कौतुकाने येऊन चित्रे विकत घेत. आलेला सगळा पैसा त्याने कधी कुणाला कधी कुणाला वाटून टाकला. कारण विचारल्यावर सांगायचा, आई म्हणायची, तू इंजिनिअरिंग शिकून नव्हता आलेलास. खपलास, जागलास, मेहनत केलीस तेव्हा कुठे ती पदवी मिळाली. पदवीने पुरेसा पैसा दिला. चित्रकला मात्र देवाच्या घरून घेऊन आलास. ते तुझं मिळकतीचं नाही, ते तुझ्या आनंदाचं साधन. त्यातून मिळालेलं, ठेऊन काय करशील?

या जगात आलोय, जमेल तसं जगाला देत रहावं
---------------******-----------------
३.

ती लहान भावावर जवळजवळ खेकसत म्हणाली, तू पहिले तुझ्या अभ्यासाचं बघ! दरवर्षी कमी मार्क्स. परिक्षेच्या काळात रायटर म्हणून जातोस. आधी स्वतः उत्तम मार्क मिळव मग दुस-यांचा रायटर हो. त्याने गुमान मान खाली घातली. अभ्यास करत बसला. ताई निजल्यावर अलार्म बदलून ५ चा केला. पेपरच्या आधी अर्धातास हा सेंटरवर पोचला नाही की, तो याची वाट पहात सैरभैर होतो. ब्रेललिपीवरची त्याची बोटे टेन्शनने थरथरतात. ऐनवेळी रायटर आलाच नाही तर? या विचाराने केलेला अभ्यास विसरायला होतो. हे आता ह्याला ठाऊक झालं होतं. दरवर्षी कुणा नव्या अंध विद्यार्थ्याचा हा रायटर म्हणून जायचा. याला स्वतःला ४ मार्क कमी आले तरी समाधान खूप मिळायचं. त्याने ताईला एक दोन वेळेस सांगून पाहिलं, तू ही करून पहा. आपले डोळे फक्त ३ तास कुणासाठी वापरल्याने त्याचा विषय निघतो, तो वरच्या वर्गात जातो तेव्हा काय भारी वाटतं एकदा अनुभवून पहा..

या जगात आलोय, जमेल तसं जगाला देत रहावं
-बागेश्री






  

Friday, 21 September 2018

मौन

मौनाच्या जंगलात
झाडे मौनाची
फुले मौनाची
मौनाच्या तळ्याला
चवही मौनाचीच...
उडालाच एखादा चुकार पक्षी
फडफड करत तर,
शांततेवर उमटणारा
ओरखडाही
मौनाचाच!

पायवाटा, कवडसे
विझली पालवी
फुलल्या वेली
उगवतीला, मावळतीला
सा-या सा-यांना
मौन डसलेले,
कडकडून
ग्रासलेले..

दोन माणसांत मौनाचे
हे असे जंगल पसरते तेव्हा
आशेला हळू हळू लागणारी
वाळवीही,
मौनाचीच!

-बागेश्री

Sunday, 16 September 2018

खरा प्रवास

फोलपटासारखे
एक एक मुखवटे
उतरवून एखादा माणूस
उघडा बोडका होतो
मुखवट्यांची सवय झालेली
त्याची माणसं मात्र
त्या ओक्या बोक्या चेहऱ्याकडे
फार पाहू शकत नाहीत

ज्यांच्यासाठी मुखवटे उतरवले
तेच ओळख देईनासे होतात..
आणि मग सुरू होतो
खरा प्रवास
स्वतःच्या दिशेने,
स्वतःकरता
मुखवट्यांशिवाय...
-बागेश्री

Friday, 14 September 2018

Happy Engineers Day!

वयाच्या अगदी नाजूक काळात रुक्षातील रुक्ष विषय घेऊन, गळ्यात ऍपरन बांधून लोखंडांच्या तुकड्याना फाईलने घासून तास न् तास आकार देत (बोटे तासली जाईस्तोवर) कारपेंटरी करत, वेल्डिंग करत वर्कशॉपमध्ये घाम गाळायचा. तोपर्यंत तुम्ही घरात कधी इकडची काडी तिकडे केलेली नसते. तो भाग अलाहिदा. बरं तुटपुंज्या १० मिनिटांच्या ब्रेकमध्ये धावत जाऊन कॅन्टीन मधील २.५ रुपयात फोडणीचे पोहे अन् पन्नास पैसे कटींगचा चहा उडवून पुन्हा केमेस्ट्री लॅबमध्ये धाव घ्यायची. पुढचे अनेक तास बॉंडिंगचा अभ्यास करत घालवायचे (त्या वयात कसले बॉंड अभ्यासायचे तर म्हणे, उग्र वासांच्या रसायनांचे!!)

जगात घडणाऱ्या सगळ्या लहान मोठ्या गोष्टींमागचं विज्ञान कळू लागतं. वास्तवाच्या खूप जवळ जाऊ लागतो आणि सगळ्यातली नवलाई संपून जाते. (टॉम & जेरी यांचं मेकिंग कळलं की त्यातली गंमत जशी संपून जाते ना तसं) 4 वर्षांत 40 विषय. वर्षागणिक रुक्ष होणारे. गणित, मेकॅनिक्स, इ. डी. तर दरवर्षी अनेकांना चाळणी लावायला बसलेले. ते शिकवणारे शिक्षकही त्याच त्या विषयात राहून रखरखीत कोरडेठक्क झालेले. एकच भाव. बोर्डावर खरडतोय झेपलं तर शिका !

मजल दरमजल करत एकदाची काळ्या तु-याची टोपी आणि काळा डगला अंगावर येतो आणि "हु-र्यो" करत डिग्री हवेत उंचावून झेलली जाते! "इंजिनिअर" असा ठप्पा बसताना चार वर्षातली अथक मेहनत आठवून आपण नकळतच आयुष्याप्रती बेदरकार झाल्याचं ध्यानात येतं.
   अनेकांना वाटतं इंजिनिअर म्हणजे वागण्या बोलण्यात फ्री अन् रुक्ष माणसं (अहो पण त्यांनी अभ्यासलेले विषय पहा!!)

पण एक आहे. इंजिनिअरींग कुठल्याही अडचणींतून मार्ग काढण्याचा जबरदस्त दृष्टिकोन देऊन जाते. हार पत्करायचीच नाही लढत रहायचं कधी ना कधी यश येणारच. कुठल्याही गुंत्याच्या तळाशी जायची वृत्ती, तिथून तो सोडवत आणायचा. गुंता सुटेस्तोवर गुंडाळं खाली ठेवायचं नाही ही चिकाटी. समोर जे आहे ते कसे बनलंय, ते असं आहे तर ते असंच का आहे याची चिकित्सा. त्यामुळे अनेक कॉर्पोरेट कंपनीमध्ये इंजिनिअर हवे असतात.

बरेच इंजिनिअर्स शिकून त्या त्या क्षेत्रांत आज कार्यरत नसतीलही पण मला त्यांना हेच सांगायचंय. इंजिनिअरींगने दिलेला दृष्टीकोन, चिकाटी, चिकित्सा रोजच्या जगण्याला, करत असू त्या कामाला नक्की वेगळं रूप देते. You definitely make a difference!

Happy Engineerins Day!
-बागेश्री

Tuesday, 11 September 2018

मी इथेच होतो राधे

सोडवी स्वतःशी राधा
जगण्याची अवघड कोडी
उतरवून प्राणावरली
देहाची अवजड बेडी


ती शोधीत कान्हा जाते
उसवून देहाचे अस्तर
अन गोकुळ पिंजून येते
माघारी परि निरूत्तर
हे रोजच घडते राधा
फिरुनी देहातच शिरते
अस्तर अंगाभोवताली
होते तैसेची विणते..


जरि निपचित भासे राधा
परि धुमसे उरी निरंतर
सुटता सुटे ना कोडे
मिळता मिळे ना उत्तर!
का कान्हा गवसत नाही
अन् शोधही संपत नाही
मी दमून अवघी गेले
तो इतके जाणत नाही?


आसवातूनी राधेच्या
मग कान्हा झिरपत राही
"मी इथेच होतो राधे,
तू आत पाहिले नाही
तू आत पाहिले नाही..."
-बागेश्री

Thursday, 6 September 2018

उत्तर

कान्हा,
तू जनपद प्रवासाला निघालास तेव्हा
प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर
पाहिली मी आशा
की, तुझी भेट होत राहील..
ज्या गोकुळाने
तुझ्या बाललीला पाहिल्या
त्या गोकुळाशी तुझी नाळ
जोडून राहील
त्या आशेला
खोट्या आश्वासनाचे उत्तर देत गेले
तुझे भावगर्भ डोळे
पण, कान्हा
मला खात्री होत गेली
की आता नाही!
पुन्हा ही नजर
नाही उतरणार
माझ्यात खोल थेट
ही शेवटची,
शेवटचीच भेट..
त्या प्रेरणेला
प्रमाण मानून
अधीर होऊन
बसले विचारून
"मी येऊ? येऊ मी, तुझ्यासोबत?"
तुझ्या उत्तरावर मुकुंदा
माझा उधळलेला संसार
उरलेलं आयुष्य
टाकले मी सोपवून
घुमले तुझे उत्तर
प्रतिप्रश्न होऊन,
"काय ओळख देऊ राधे, काय म्हणून नेऊ?"
कुंजवनातले लक्ष प्रहर
माझ्यासाठी आळवले
वेणूचे आर्त स्वर
एकांत समयी आपल्यावर
बरसणारा आम्रमोहर
यापैकी कुणी कुणीच नाही उभे पुराव्याला
जिथे तुलाच हा प्रश्न पडला
तिथे द्यावे उत्तर कुणी कुणाला
की, मी,
मी तुझी आहे कोण??

माझी सैरभैर अवस्था पाहून
त्वरेने घेतलेस सावरून..
"अंतर पडले कितीही तरी
तू दिलेली ही वैजयंतीमाला राधे,
वागवीन मी माझ्या उरी.."
मी हसले..
समाधानाने हसले कान्हा
त्याच फुलांचा
निःस्वार्थ सुगंध
मिळवून देणार होते
तुझे तुला उत्तर,
विरह दुःखाने
करून तुला कातर!

-बागेश्री

Wednesday, 29 August 2018

घाव

अस्तित्वावर घाव पडल्यावर, नाती, त्यांचा घट्टपणा, आजवर कुणी कुणाला किती न काय दिलेय इत्यादी अनेक गोष्टींची बेरीज, वजाबाकी क्षणार्धात "शून्य" अशी येते.
         फांद्यावरचे घाव सोसता येतात, तिथे पुनर्निर्मितीची शक्यता असते. मुळावर बसणारा घाव, शेवटचाच.
-बागेश्री

Tuesday, 14 August 2018

एक असा पाऊस

एक असा पाऊस
जो धुवून नेतो
आपल्यासंगे
यश अपयश
आनंद दुःख
साठवलेली
कमावलेली
सारी जमा पुंजी
नी करून टाकतो लख्ख
सगळं काही

एक असा पाऊस
जो रिपरिप रिपरिप
पडतच राहतो
अस्तित्वाला ओल येईस्तोवर
रोजचं आयुष्य
सादळून जाईस्तोवर
घरात सरपण तर असतं
पण ओलं जळत नसतं

आयुष्यातही
झंझावातासारखी
सर येऊन गेलेली परवडते
लख्ख झाल्यावर निदान
नवा डाव मांडता येतो
नाहीतर,
रिपरिपीने फक्त चिखल होतो

-बागेश्री

Sunday, 22 July 2018

एकटेपणा

एकटेपणा चिवट असतो
आत आत झिरपत जातो
थरावर थर
देऊन बसतो...
त्याला रंग असतो का?
त्याला रूप असते का?
... ठाऊक नाही!
एवढंच समजलंय
तो ज्या क्षणी उसळी घेतो
दिवसातली कुठलीही वेळ
सायंकाळ होऊन जाते

-बागेश्री

Tuesday, 17 July 2018

Detox

दरी डोंगर कपा-यात तो एकटाच स्वःतशी हितगूज केल्यासारखा कोसळत असतो. झाडांची पानं न पानं चिंब होऊन ठिबकत राहतात. एका लयीत. कुठे साचलेया डबक्यात एक ताल. कुठे चिखलात त्याचं थिजणं. छोटी झुडूपं, नाजूक वेल, फुलांच्या पाकळ्या, वठलेली झाडं, आटलेली पात्र सारी सारी तृप्त समाधान पांघरून त्याचं संन्यस्त कोसळणं पाहत राहतात. किती युगं? हा सोहळा चालला आहे. त्या दूर निसर्गात जिथे कुठलं कौलारू घर नाही, ना पत्र्यांची छप्परं असतील त्याचं ताड तिरकिट ऐकू यायला. अशा जागी सबंध निसर्ग एक सुंदर लय साधून एक अविरत गीत गाण्यात मग्न होऊन गेला आहे असा भास होतो. 
             तुम्ही लाख प्रयत्न केला तरी हा सोहळा तुमच्या कॅमेरात येणार नाही. तुम्हाला निसर्ग होऊन पाऊस प्यावा लागेल. अशा जागा हेरून नुसतं जाऊन बसावं. मनावरची सगळी धूळ लख्ख धुवून घ्यावी. सुखाकरता नसती वणवण. धावून धावून दमलेली गात्र, निसर्गाच्या ह्या लयीत बुडवून टाकावीत. कोलाहलापासून दूर, चार क्षण पावसाचा नुसता आवाज ऐकण्याकरता जाऊन बसावं . निसर्ग लयलूट करतो, प्रेमाची, सुखाची पण इलेक्ट्रॉनिक्स गॅजेट्सला बांधलेले आपण, जगणे नावाच्या भरधाव घोड्यावर स्वार आपण, आपल्याला कुठे क्षणाची उसंत. आपण आपल्या आत बंद होऊन गेलोय. आपली काळजी, चिंता आपली, आपली दु:खं, ताण आपले, आपण आखलेले आपले टार्गेट्स असे अनेक दरवाजे गच्च लावून घेऊन आपण आपल्यातच बंद झालोय. कुठलीच खिडकी निसर्गात उघडत नाही. गार वारा, कोवळं ऊन, भुरभूर पाऊस काही म्हणजे काहीच आत येत नाही.
            निसर्ग हाका मारतो. माणसं हाका मारतात. आपल्यापर्यंत ती हाक न पोहचू देण्याइतके आपण कुठे मग्न झालो. कधी मग्न झालो. जरासे थांबण्याने कुठली स्पर्धा आपल्याला हरवेल. निसर्गात उत्कटपणे रमून, भावनांना जरासा वाव देऊन आपण जगण्याच्या अजूनच जवळ जात असू तर? तर ते एकदा करून पहायला हवं.  
            कधीतरी आपणच मनावर घ्यावं, ज्या ज्या बंधनांनी बांधले गेलोय ते जरासे दूर सारावेत. लांब क्षितीजाकडे नजर टाकावी. उंच आभाळात पाहून दीर्घ श्वास घ्यावा. एखाद्याकडे पाहून मोकळंसं हसावं. एक एक दरवाजा आपोआप किलकिला होईल.... मग आपणच आपल्या बाहेर पडावं. जगतो आहोत, जिवंत असल्याचा अनुभव घ्यावा. फार काही नको... शांतचित्ताने दूर कुठे जाऊन पाऊस ऐकत रहावा. पावसाला पाऊस होऊन भेटावं. मला सांगा मेडिटेशन किंवा डिटॉक्स यापेक्षा काय वेगळं असणार आहे?
-बागेश्री

Thursday, 12 July 2018

जबाबदारी

तिरसट माणसांची एक जम्मत असते. ते आपल्या स्वभावामुळे सगळ्यांना स्वतःपासून तोडत जातात. शेवटी आपापसात म्हणतात "मी म्हटलं नव्हतं? सगळे स्वार्थी असतात. कुणी कुणाचं नसतं. बघ गेले ना सगळे सोडून?" 
             पण सविस्तर विचार केला तर आपल्या सगळ्यांच्या आत, कुठलातरी असा (अव)गुणधर्म असतोच की त्यामुळे माणसं बरेचदा आपल्याला दुरावतात. आपण मात्र आपल्यामध्ये सुधारणा घडवून आणण्यापेक्षा, दुरावलेल्यांवरच बोट ठेवून मोकळे होतो. कारण ते करणं सोपं आणि सोयीचं असतं. मुळात मनुष्य हा आळशी प्राणी असल्याने, स्वतःचे परिक्षण करण्यापेक्षा इतरांना लेबल्स लावून टाकणे त्याला जास्त सोपे जाते. शिवाय आपण किती चांगले, आपल्याला भेटणारेच कसे वाईट, ही सोयीची भावना अजून घट्ट करता येते. 
          आत्मपरीक्षण सरसकट सगळे का करत नाहीत? तर असले परिक्षण म्हणजे स्वतःचे वाभाडे काढणे किंवा स्वत:ला आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे करणे. हा (गैर)समज. या पिंज-यात आपणच आपल्याला उभं करायचं, स्वतःला गिल्टी अथवा फॉल्टी करार द्यायचा. कुणी सांगितले हे उद्योग? स्वतःला हे असं कमी लेखून घेण्यापेक्षा "मी आहे तसाच/ तशीच आहे" अशी मोघम समजूत काढणे जास्त सोपे नाही का. त्यानुसार "मागच्या पानावरून पुढे" असे आपले जगणे आपण अव्याहत सुरू ठेवतो.
              पहायला गेलं तर आत्मपरिक्षणाकरता भांडवल लागतं काय. जरासं धाडस अन् परखड नजर.  स्वतःच्या वागण्यातील चूक बरोबरची शहनिशा करणारी नजर. अन् त्या अनुषंगाने स्वतःत आवश्यक बदल घडवत जाण्याचं धाडस. आणि हीच तर परिपक्व होत जाण्याची सुंदर प्रोसेस! नाहीतरी शरीर व वयाची वाढ निसर्ग क्षणभरही न थांबता करतोच आहे.                   
            जगताना ज्यांना आपण दैवत मानतो त्यांच्याकडे पाहण्याची परखड नजर कुठल्यातरी क्षणी आपल्याला मिळते. आणि आपले "दैवतही चुकू शकते " हा साक्षात्कार होतो. हीच ती आवश्यक असणारी परखड नजर. तिचा झोत जरासा आत, आपल्या दिशेने वळवला की त्या उजेडात सहज घडतं ते, आत्मपरिक्षण. परंतु साधनेशिवाय सहजता येत नाही. 
                  
विवेकानंद म्हणाले होते, "कुणाला काहीही वाटले तरी आपण आपल्या जाणिवांच्या वाटेवर अथक चालत रहावे" हे सांगताना, जाणिवा प्रगल्भ करून घेण्याची जबाबदारी त्यांनी हळूच बिटवीन दि लाईन्स मध्ये पेरून टाकली. ही प्रगल्भता मिळवण्याचे उपयुक्त टूल आत्मपरीक्षण असू शकते.
       खरं सांगायचं तर जोवर "आपण जन्म घेऊन इथे का आलोय" ह्या प्रश्नाचा भोवरा मनात गरगरत नाही तोवर परिक्षणाचं टोक काही हाताशी लागत नाही. शिवाय हे असे विचार/ परिक्षण वगैरे मुद्दाम करण्याची गरज असतेच कुठे? तुम्ही तुमच्यात असताना किंवा तुम्ही तुमच्यात नसताना किंवा असेच, निवांत अंग सैल सोडून कुठेतरी उगाच बघत बसलेले असताना "आपण इथे का आलोय" चा किडा नकळत डोक्यात वळवळू लागेल आणि स्वतःचा तळ जोखण्याची धडपड आपसूक सुरू होईल..... तेव्हाच विवेकानंदांनी सोपवलेली जबाबदारी, खऱ्या अर्थाने कळून येईल.
-बागेश्री देशमुख

Friday, 6 July 2018

स्वप्नांची कूस वळते

उरी काहूर का आहे
मन एकाकी असताना..
चंद्र आतूर का आहे
रात अस्ताला जाताना

हे रस्ते ओलेसे
हवेला नूर ही आहे
मातीला गंध ही ओला
आभाळी ढगही नसताना...

कुठला वारा सुटला हा
अन् पाचोळा झाला..?
सारे नव्हते होत्याचे
वादळी चिन्हच नसताना

वातींचे फरफरणे खोटे
सावल्या थरथर होताना
मनाने अधिरसे होणे
जीव जीवात नसताना...

कुणाचे डोळे वाटेवर
अधाशी वाट पाहताना
वाजती भास कानाशी
पावले उमटत नसताना

मी गम्य अगम्याचे
कोडे उलगडताना
स्वप्नांची कूस वळते
मज उबेत घेताना
-बागेश्री

Monday, 18 June 2018

हे असंही असावं

कोरड्या माणसांना
चटकन दिसतात
भावूक माणसांचे
हळवे डोळे...
आणि कळतात
त्यांच्या भावनिक गरजाही
परंतु ते
सांधत नाहीत दरी दोघांतली,
आपुलकीचा साकव घालून....
वर्षानुवर्षे सोबत केलेल्या
कोरडेपणाशी
प्रतारणा नको म्हणून!
-बागेश्री

निरभ्र

नात्यावर मळभाचा
एखादा जरी 
ढग
रेंगाळू लागला, तरी
अंधारून येतं!
अशावेळी
बरसू द्यावं
डोळ्यांमधलं दाटलेलं आभाळ...
धरणीनेही
घ्यावं झेलून
मनामधलं साठलेलं आभाळ...

निवळल्यावर आपसूकच
सूर्याची मऊ किरणं
निरभ्र नात्याच्या 
अंगाखाद्यावर बागडू लागतात..
-बागेश्री

Saturday, 19 May 2018

(अ)पाहुणचार

आमच्या ओळखीतले एक आहेत. माझं मुद्दाम कधी त्यांच्याकडे जाणं होत नाही. कधी एखाद्या कार्यक्रमाचे आमंत्रण वगैरे द्यायला जावे लागले तरच चक्कर होते. मी गेल्यावर ते जोडपे "अग्गं सारु, ये ये येss, कित्ती दिवसांनी आलीस" म्हणत माझ्यासोबतच सोफ्यावर ठिय्या मारत, इकडच्या तिकडच्या गप्पा हाणत, हिचं तिचं त्याचं सध्या काय चाललंय चं चौकशीसत्र सुरू करतात. आपण इतके प्रश्न विचारलेत की उत्तरे देऊन बिचारीचं तोंड कोरडं पडलं असेल अशी भावना होऊन तरी ते मला (किमान) पाणी विचारतील तर फार बरं, असं मला होऊन जातं. शेवटी त्यांच्या गप्पा काही आवरत नाहीत पाहून मी माझ्या पर्समधील पाण्याची बाटली काढून अधाशासारखी पिऊ लागल्यावर "अगं तहान लागली तर सांगायचं नाही का? भिडस्त कुठची!!!" असं म्हणून काकू घाईने आत जातात कारण बाटलीतलं पाणी पाहून त्यांना "चहाचं आधण आटलं की बाई गप्पांमध्ये" हे आठवलेलं असतं. यावर काका जनाची नाही मनाची उक्तीला अनुसरून "सारूसाठी पण टाक गं जरासा" म्हणताच आतून "आपण आज ओळखतोय का तिला? चहा कुठे पिते तीssss" म्हणून मुद्यावर सपशेल पडदा पाडतात.       
आपल्यामुळे यांचा चहा लांबतोय हे ध्यानात घेऊन मी काढता पाय घेतच असते एवढ्यात काकू थेट माझ्या तोंडासमोर येऊन जवळ जवळ दटावल्यागत (तर्जनी डावी उजवीकडे वारंवार नेत) " पुढच्यावेळी जेवल्याशिवाय जाऊ द्यायची नाही मी, काय सारे?" असा अनेकवर्षांपासून घासलेला (सत्यात कधीही न उतरलेला) डायलॉग मला ऐकवतात आणि मी तिथून निसटते.
      तर झालं असं की, यांच्या मुलाकारता माझ्या ओळखीतले एक स्थळ घेऊन जायचा प्रसंग पडला. म्हणजे मी मध्यस्थी वगैरे नव्हते. दोन्ही घरे एकमेकांना दुssssरून ओळखत होती. व मी दोन्ही घरांची (म्युचवल) नातलग होते. फक्त तेवढ्याकरता मुलीच्या घरचे माझ्या फ्लॅटवर उतरणार होते व त्यांना मला "अपाहुणचार" जोडप्यांच्या घरी पोचवण्याचा जिम्मा पार पाडायचा होता. या कार्यक्रमाकरता माझी एक सी. एल. खर्ची पडली होती. मुलीने तयार होणे, त्यात साडी नेसणे, गजरे माळणे, वीस वेळेस आरशात पाहणे, वडिलांनी तिच्याकडून प्रश्नोत्तरांची तयारी करून घेणे वगैरे एपिसोड माझ्या फ्लॅटवर पार पडत होते (मी लग्न या भानगडीतच न पडल्याने, चहा पोहे कार्यक्रम माझ्यासाठी मजेशीर होता) बघण्याच्या कार्यक्रमामुळे म्हणा, वा इतर काही, मुलीच्या घशाखाली अन्नाचा एक कण उतरला नाही. की तिच्या आईबाबांनीही विशेष खाल्ले नाही. मुलीचा भाऊ मात्र "सारुतै लै भारी झाली इडली, वाढ की अजून चार-पाच" असे प्रत्येक वाढीला म्हणाला. त्यानेतरी पोटभर खाल्ले याचा मला आनंद झाला.
      अपाहुणचार वाल्यांनी दिलेल्या वेळेत मी मुलीकडच्यांना पोचते केले. साडीची सवय नसलेल्या बिचा-या वधू उमेदवाराची तारांबळ पहात आम्ही एकदाचे दाखल झालो. आणि एकाएकी मला फारच महत्व आल्यासारखे झाले. कारण "येयेये सारू" न म्हणता "या या या सारिका ताई" असं नेटकं स्वागत झालं. त्यांच्या हॉल मध्ये ट्युबलाईट आहेत हे आज पाहिल्यादाच मला कळलं. खाली चक्क गालिचा व टीपॉयवर पाण्याचे "भरलेले" ग्लास पाहून दाटून वगैरेही आलं. हे दोन परिवार कसे ओळखीचे निघाले आणि जग किती लहान आहे वगैरे बोलणी झाली. मुलीच्या प्रश्नोत्तराचा राऊंड झाला. त्यानंतर काकांनी जनाची नाही मनाची उक्तीला अनुसरून "अगं प्लेट्स आण आता" म्हणताच काकू आत पळाल्या. व काही सेकंदात किचनमधून खुणावून मला बोलावू लागल्या. मी आत गेल्यावर गहन समस्येचा उलगडा मला झाला की त्यांनी त्यांच्या 3, वधूच्या घरच्या 3 व माझी 1 एवढ्याच प्लेट तयार केलेल्या. वधूचा भाऊ वाढीव भरला. (त्याने इडल्या भरल्यात, हे मी सांगितले नाही) "काकू, मला नकोय काहीच, मी घरून इडली खाऊन आले" हे वाक्य पूर्ण होताच त्यांनी सुस्कारा टाकत मला पुन्हा बाहेर पिटाळले. प्लेट्स आल्या. प्रत्येक प्लेटमध्ये 3 टेबल स्पून चिवडा व अर्धी बर्फी वाढलेली. प्लेट्स घेऊन मुलगा मुलगी तडक आत गप्पा मारायला गेले. (तेव्हा घरात सगळीकडे ट्युबलाईट आहेत, हे ही मला पाहिल्यांदाच समजलं) सगळ्यांची प्लेट झपकन रिकामी होताच, एका लहानशा वाटीत चिवडा घेऊन काकूने सर्वांना "घ्या हो लाजताय काय, आता होणारे नातेवाईक आपण" म्हणत आग्रह केला. पुढे चहा आला. प्रत्येक कपात 4 टेबलस्पून असावा.
        गंमत अशी की, 3 BHK फ्लॅट, मुलाची आय. टी. कंपनीतली नोकरी, एकुलता एक मुलगा व नोकरी करण्याची इच्छा असणारी मुलगी इतक्या गुणांकावर ते स्थळ जमलं. आनंदी आनंद साजरा झाला. गळाभेटी झाल्या.
ते खाली आम्हांला सोडायला आले. मुळा मुलीत नैत्रपल्लवी वगैरे झाली. निरोप झाले. मी कारमध्ये बसण्याआधी बंदुकीतून गोळी सुटावी त्या वेगाने काकू माझ्या जवळ आल्या, माझे दोन्ही खांदे घट्ट पकडले अन् " पुढच्यावेळी जेवल्याशिवाय जाऊ द्यायची नाही मीsss, काय सारे?" म्हणाल्या.
-बागेश्री
   

Friday, 4 May 2018

न जाणो कुठूनी तुझी साद येते

न जाणो कुठूनी तुझी साद येते 
कुठे ही मला खेचती पावले?

कुणी ना जिथे आपुले ऐकण्याला,
तिथे नेमकी चालली पावले..

मनाला कितीदा पुन्हा तेच सांगू
विसरली तुला, शबनमी पावले...!

कुणाला कधीची किती शोधती ही
न दमती न थकती कशी पावले?

तसा एकट्याने उभा जन्म गेला
अता सोबती मागती पावले

-बागेश्री

कृष्णसखा

कृष्णे,
तू युगानुयुगे घेतला आहेस जन्म
येत राहिली आहेस
प्रत्येक युगात,
वेगळ्या रुपात!
मनमोकळी वागलीस
तेव्हा दुखावला
पुरुषी अहंकार
ज्याने नेले तुला
भरसभेत खेचत
केली तुझी विटंबना
तुझ्याच प्रियजनांदेखत..
करणारे हात, बघणा-या डोळ्यांनी
स्वतःला तुझे आप्तेष्ट म्हणवले..

कृष्णे,
पण कळतं आता की
तू फक्त प्रतीक होतीस
जी सांगून गेली
तुमच्या
शीलाची,
भावनांची,
मनाची विटंबना
होत राहिली आहे
होत राहील
ती थोपवता येऊच शकत नाही..
मात्र असू शकतो एक सखा,
तुमच्या दुबळ्या पायांत
बळ भरणारा
तुमच्या स्वाभिमानावरली राख फुंकरून
आतला अंगार
तेवता ठेवणारा..

जोवर तू येशील
तोवर त्यालाही यावे लागेल
प्रत्येक युगात
वेगळ्या रुपात!
तुझा सोबती होऊन,
तुझा आत्मज होऊन..

कृष्णे, तुझ्यासाठी
तुझा कृष्णसखा होऊन...
-बागेश्री

Monday, 30 April 2018

मन्यू

तसे मला मित्र- मैत्रिणी नाहीत. म्हणजे, माझ्या वयाचे सोबती वगैरे. शाळा, कॉलेज मधे  जे काही होते होते तेच. पुढे तेही काळानुसार मागे पडले. आता आता मी या निष्कर्षाला येऊन पोचलेय की बाबा, असू शकतात! माझ्यासारखी काही माणसं या जगात ज्यांना मित्र - मैत्रिणी नसतातच. पण आपल्याकडे आपल्यापेक्षा इतरांनाच आपली जास्त काळजी असते. "सारूतै, तू ना जर्रास्सा तुझा स्वभाव बदल. म्हणजे मित्र मैत्रिणी मिळतात की नाही बघच. आपलं चॅलेंजे!!"  हे असे मोलाचे सल्ले छोट्या बहिणीकडून आत्यंतिक काळजीपोटी येऊ लागले. "म्हणजे नेमकं काय करायचं?" असा भाबडा प्रश्न विचारायचा अवकाश. सारुतैला मैत्रिण मिळवून देणं ही जणू आपलीच नैतिक जबाबदारी, या आवेशात "म्हणजे अग्गं, लोकांमधे जरा मिक्स व्हायचं! हे असलं एकलकोंडं नाही जरासं कूल रहायचं, भेटायचं, बोलायचं. मिंगल व्ह्यायचं. काय, कळतंय का?" तिला "होssssss" न म्हणता जाणार कुठे?

तर झालं असं. की आम्हा बहिणींचा नेलपेंट सेशन सुरू असताना,  माझा फोन खणाणला. (मी नुकतेच ज्यांच्याबरोबर एक काम केलं होतं त्या) एका मॅडम एक्सचा तो कॉल.  "सारेsss कशीयेस? तुझ्या घराजवळच शूट करतीये, येतेस का? आज किनै माझे दोनच सीन आहेत. दिवसभर नुसतं बसायचं. कंटाळा. तू आलीस तर गप्पा मारू! ये ना" आता नेलपेंटच्या (अव)कृपेने कॉल स्पीकरवर टाकला होता. मला वाटलं होतं की हा कामाचा कॉल असेल. बघते तर हे आमंत्रण! अन् पुढ्यात आमच्या बहिणाबाईं! भुवया आत्यंतिक आनंदाने उंचावून व या कानापासून त्या कानापर्यंत हसून मला ऑर्डर मिळाली  "से येस्स, से येस्स टू हर !" 
                       झालं! मला सतराशे साठ टीप्स देऊन तिने घराबाहेर पिटाळली! 

 सेटवर पोहोचते तो नेमका मॅडम एक्सचा शॉट लागणार होता. एका सिरियलचं हे शुटिंग. प्रसंग असा होता की, सिरियलमधील कुटुंबाकडे नुकतीच "होळी= रंगपंचमी" पार पडली होती व आता 'फॅमिली फोटो' काढायचा होता. तेवढ्या फोटोपुरते एकत्र यायचे तरीही सासा सुनांनी, नणंद बाईंनी एकमेकांवर दात खायचे होते. आणि सासरे, दीर, नवरे मंडळी यांनी युगानुयुगे पिचलेले भाव दाखवायचे होते. बरं, सर्वांचे चेहरे असे रंगलेले (बरबटलेले) होते की हिरोईन कोण व व्हिलन कोण हे मलाच काय तर खुद्द सद्गृहस्थ डायरेक्टर साहेबांनाही ओळखू येऊनये. ते पुन्हा पुन्हा एकीला दुसरीच्या नावाने हाक मारत. शेवटी कसाबसा शॉट सुरू झाला आणि तो कटही झाला. 
               मॅडम एक्स तणफणत माझ्यापाशी आली (पाणी हवेत शिंपडावे तसे बोटे झटकत) म्हणाली, "या मेल्यांचं सत्तत रिटेक! आत्ता कॉय? तर म्हणे डॉयलॉग अज्जून कुचके पाहिजेत. मरो. यांना वेळ लागेल चल, तोवर आपण बाहेर चकरा मारू" मी आश्चर्याने "तू अशीच येणार? (तोंडाला रंग फासलेल्या अवस्थेत? असा प्रश्न करायचा मला मोह झाला. पण बहिणाबाईंनी दिलेल्या टिप्स आठवत सभ्य पवित्रा घेत) "याच कॉश्चुम मधे??" असा भाबडा प्रश्न केला. त्यावर नाक हवेत उडवत "हं!!! त्याने कै फरक पडतोय?" हे ती अशा टेचात म्हणाली, की मी आपोआप तिच्यामागे चालू लागले. 
      
हे शुट जिथे लागलं होतं, ती शुटिंगकरता खास बनवलेल्या बंगल्यांची कॉलनी. मोठाच्या मोठा डांबरी रस्ता व दुतर्फा सुंदर लावलेली झाडे. मी शक्यतोवर तिच्या रंगपंचमी चेह-याकडे बघत नव्हते. आणि ती ही फार काही मला पहात नव्हती. आम्ही बराच वेळ शांतपणे चालत राहिलो. 
(टिप्सनुसार खरंतर आता मी काहीतरी विषय काढणे भाग होते. पण काय बरं बोलावं या विचारात हरवले असता) आम्ही कॉलनीच्या प्रवेशद्वारापर्यंत पोचलो. तिथे वॉचमनचं खुराडं होतं. तो आम्हाला (स्पेशली) तिला पाहून फिसक्कन हसलाय असं मला वाटलं. आम्ही तिथून डावीकडे वळलो. अचानक मोकळं ग्राऊंड लागलं ते पाहताच ही बया जवळ-जवळ किंचाळलीच..  "अय्या! आत्ता इथे अभिमन्यू असता तरssss....?" मी चमकून तिच्याकडे पाहिलं (ती मात्र ग्राऊंडकडेच एकटक पहात होती) आता हिची माझी पुरेशी गट्टी नसल्याने अभिमन्यू म्हणजे कोण? हिचा मुलगा की नवरा, हे मला कळेना तोवर दुसरा चित्कार आला "मन्यू कस्सला खुश झाला अस्ता याsssर!! " आता जनरली अभिमन्यू या नावाचे "अभी" असे छानसे टोपण नाव होऊ शकत असता हीने त्याला "मन्यू" का केला असावा? या विचारात मी असताना तिने तिसरे वाक्य टाकले, "शी करायला कस्ला हॅप्पी झाला असता यार तो" माझ्या नकळत माझ्या तोंडून "श्शी!!" असा उद्गार बाहेर पडला आणि तिने असा काही रागाने माझ्याकडे कटाक्ष टाकला (की क्षणार्धात हिला व्हिलन म्हणून का घेतलंय याचा उलगडा झाला) "आय मीन, शी करायला मिन्स?" असा सभ्य पवित्रा घेत मी नरमाईनं विचारलं.
         "अगं मन्यू, मन्यू!! मा डॉगी!! कै बै तू पण... तुला सांगितलं नाही का तुला? तो आजारी होता म्हणून मी ८ दिवस शूट नै केलं. कित्ती कित्ती रडले बाई. थांब हां" असे म्हणून तिने मला त्याचा फोटो दाखवला. मग एक- दोन- सात- तेरा- सतरा- वीस फोटो, तिने मला दाखवले (हो मी मोजलेत). आणि २०व्या फोटोची कच्चून पापीही घेतली. मग तातडीने घरी फोन केला व डॉगीच्या केअर टेकरला धपाधप काही सूचना केल्या. त्याची शी कशी झाली वगैरे पण विचारलं (किती तो इंटरेस्ट?) मग पुन्हा माझ्याकडे मोर्चा वळवत, मन्यूला कसा इक्कूसा असताना घरी आणला, ते आज सकाळी शूटला येईपर्यंतची त्याची सारी (कर्म)कहाणी मला सांगितली (या क्षणी मी कुत्र्यांचे आजार व संगोपन यावर लेख लिहू शकते!) पण तेवढ्यावर न थांबता. त्याने काय खाल्यानंतर त्याला कुठल्या रंगाची.........
          इतक्यात डायरेक्टर साहेबांचा फोन आला (मी वरतीच त्यांना "सद्गॄहस्थ" का म्हणाले, ते कळलं ना?)  तो फोन ठेवल्यावर, मी गेले तासभर न थकता, "मन्यूपुराण" ऐकल्याने तिच्या मनात माझ्याबद्दल अमाप माया वगैरे दाटून येत, माझ्याकडे फार्फार प्रेमळ नजरेने पहात ती म्हणाली "चल.. जाऊ सेटवर. मिळाले वाटतं कुचके डायलॉग्ज!.. बरं तू इतक्यात जाऊ नकोस हां आप्ल्याला खूप खूssssप गप्पा मारायच्यात. आणि मन्यू..." आतापावेतो माझ्यात जरा हिम्मत आली होती. तिला तिथेच तोडत. "अगं, तुला बोलंवलंय ना जा तू, मी निघते आता. जरा काम आहेत" म्हणाले.  ती ही मोठ्या मनाने "बराय" म्हणाली. व रंगमाखले गाल माझ्या दोन्ही गालांना लावत हवेत दोन किस फेकले. 
                      मी बहिणाबाईंना लाखोली वाहत, सुसाट कार चालवत घरी परतत असताना, मॅडम एक्स कडून टिंग टिंग करत २०  व्हॉट्स अ‍ॅप मेसेजेस येऊन धडकले. मन्यूचे ते फोटो अजिबातच डाऊनलोड न करण्याचा निश्चय मी करतानाच... माझी मैत्री नक्की होऊ तरी कुणाशी शकते? हा उत्तर न सापडणारा जुना प्रश्न, मला नव्याने भेडसावू लागला....
-बागेश्री

Thursday, 26 April 2018

एक तरी झाड

गर्द बनातला
हिरवा श्वास
गात्रांमध्ये भरून घेऊन
सहज निभावतील
काही दिवस
शहरामध्ये परत जाऊन

पुन्हा
रहाटगाडगे
सुरू होईल
शहर श्वास कोंडत राहील
गर्दी घुसमट देऊन जाईल
इवले खुराडे सामावून घेईल
दमून थकून गळून घामेजून
जगणे अथक सुरू राहील
पुन्हा
वर्ष भरभर जाईल
हिरव्या बनाची
याद येईल
शिणले शरीर उमेदीने
सुट्टी पडायची वाट पाहील
पुन्हा
तिकीट्स बुक होतील
बॅग्ज खचून भरल्या जातील
हिरवा श्वास घेण्याकरता
शहरे बनात दाटून येतील..
वर्षानुवर्षे पिढी न् पिढी
याच घटना घडत राहतील
मात्र एक तरी झाड लावावे म्हणून
कुणाचे हात मातीने माखतील?

-बागेश्री

Monday, 23 April 2018

जिव्हाळ्याचं बेट

घरातल्या घरात असावं एक,  काही न मागणारं पण भरभरून देणारं आपल्या हक्काचं, जिव्हाळ्याचं बेट!  जिथे कधीही नांगर टाकावा आणि सुशेगाद पडून रहावं. त्या एका बेटावरून जगभराचा प्रवास करावा. नात्यांच्या पोटात शिरावं. हळव्या भावनांनी थरारून जावं, बसल्या जागी भरून यावं. अंगभर फुलावा शहारा, विसरल्या गोष्टींना स्पर्शून यावं.... हक्काच्या त्या बेटावर वाटेल तेव्हा, वाटेल तितका वेळ पडून रहावं!
                  नवी- जुनी सारी पुस्तकं पोटात घेऊन माझ्या जिव्हाळ्याच्या बेटावर उभं आहे एक कपाट. त्यातलं कुठलंही पुस्तक मी हाती घेते..  कधी दुमडल्या पानांतून तर कधी को-या पानांच्या वासांतून सैर करते. या प्रचंड जगात नाहीतर कुणाच्या चिमुकल्या भावविश्वात फेरी मारून येते. मनाचं समाधान झालं की नांगर उचलून चालू लागते. मनातली कुठलीही पोकळी भरून काढायला समर्थ असतात ही बेटं. जी एकदाच तयार करावी लागतात. नंतर ती फक्त 'असतात'. आपल्यासोबत. आपल्याकरता. हवी तेव्हा, कायमची! 
                आपण वाटेल तेव्हा ह्या बेटांच्या जवळ जावं ते आपल्याला कवेत घेतात. स्वतःपासचं सारं काही देऊन आपल्याला भारून टाकतात. आजच्या पुस्तकदिनी मी माझ्या जिव्हाळ्याच्या बेटाला कडकडून मिठी मारलीय आणि सांगितलं त्याला त्याच्या असण्याने माझं असणं समृद्ध केलंय म्हणून. त्याने नेहमीप्रमाणेच मायेने माझ्या डोक्यावरून फिरवलीत त्याची, जिव्हाळ्याची बोटं....

-बागेश्री

Monday, 16 April 2018

अमृत मुजूमदार!

अमृत मुजूमदार! आजही माझ्याडोळ्यापुढे लख्ख उभे आहेत. आहेत? छे नाही नाही, आहेत नव्हे  "आहे!". मधे ३० एक वर्षे गेलीत पण तो स्पष्ट आठवतो. वयाने बराच मोठा असला तरी आम्हा लहानग्यांचा  "अरे तुरे" प्रकारातला हक्काचा काका . तारवटल्या लाल डोळ्यांचा. रुबाबदार. डोईभर भरगच्च केस असणारा. अमृत काका.
    आयुष्यात त्याने एकच चूक केली. देशमुखांच्या वाड्यात बि-हाड थाटलं! घर कसंचं ते? बेसमेंटला चारही बाजूने बंद करून तयार झालेली एक दहा बाय दहाची खोली होती ती. नळाच्या बाजूची. म्हणजे त्या नळाला एक दिवसा- आड पाणी यायचं आणि देशमुखांच्या वाड्याला खच्चून जाग यायची. खुद्द देशमुख वगळता तिथे पाच बि-हाडे . नळावर पाणी भरताना भांडावेच लागते या जागतिक नियमाची कास धरून एरवी शहाणी वाटणारी, अडीनडीला एकमेकांसाठी धावून जाणारी बि-हाडे इथे कच खायची अन् पद्धतशीर वाद घालायची. शिवाय आम्ही कच्ची- बच्ची १२ मुलं. आई- वडीलांना मदत म्हणून पिटूकल्या बादल्या किंवा घागरी घेऊन पाण्याच्या रांगेत उभे राहून यथासांग गोंगाट करायचो. तरीही अमृत काका हूं की चूं न करता कसा गाढ निजलेला असायचा देव जाणे ! नळावरून पांगापांग होताना एखादे आजोबा अमृत काकाच्या खुराड्याचा दरवाजा ठोठवायचे आणि "पाणी भरून घे रेsssssss" अशी हाळी टाकून निघून जायचे.  आपले लाल- तांबडे डोळे घेऊन, पिंजारलेल्या केसांचे ते लुंगीबहद्दर वीर, तोंडात ब्रश कोंबून, स्टीलची बादली घेऊन पाणी भरायला जातानाचा अवतार आजही चांगला ध्यानात आहे.
            ....... तर हा अमृत काका पोटापाण्यासाठी काय करतो. कुठे जातो. त्याचे लग्न वगैरे झालेले आहे काय. या कशाशीही आमचा संबंध नव्हता. आम्हाला फक्त एक गणित ठावे होते की सकाळाची शाळा संपवून आम्ही घरी आलो आणि आमच्या मातांनी आमचे उदरभरण केले की आम्ही सारे काकाच्या दाराबाहेरच्या अंगणात खोखो, लंगडी, लगोरी इत्यादी खेळण्यास जमायचो.  हे अंगण पाणी भरण्याच्या आणि आमच्या लगोरीच्या लगबगीने पवित्र झालेली जागा आहे आणि ह्यावर फक्त आमचाच हक्क आहे, असे आम्ही त्यावेळी देशमुखांनाही ठणकून सांगितले असते, असे आज वाटते.

           आमचा सुरेख गलका सुरू असताना "मुले ही देवाघरची फुले" असे अजिबातच न वाटून घेण्या-या देशमुख आज्जी खणखणीत आवाजात, "घर- दार नाही का मेल्यांनो? चला पळा आपापल्या घरी.." अशा दरडावायच्या,  अगदी तेव्हाच खाडकन दार उघडून "खेळू द्या हो आज्जी, लेकरंच ती.  खेळतील तोवर त्यांच्या आयाही  घरातली चार कामे उरकून घेतील" अशी आमची बाजू सावरणारी "अमृतवाणी" व्ह्यायची! आज्जीही खमक्या आवाजात, "तूच्च लाडावून ठेवले आहेस ह्या धेडगुज-यांना" असा आमचा यथोचित सत्कार करून, पुन्हा वेताच्या खुर्चीत शिवीमाळ ओह्ह चुकले, जपमाळ ओढत बसत.
              आम्हाला अनायसे उघडे झालेले अमृतकाकाच्या खुराड्याचे दार मात्र एका अदभुत दुनियेची हाक असायची. खुराडे! खुराडे?? छे! ती तर एक कलाकाराची दुनिया होती. छोटासा पलंग. एक स्टिलची बादली. एक स्टोव्ह आणि २-३ भांडींचा तो संसार. पलंगावर बसताच आपल्या डोक्यावर डाव्या भिंतीपासून उजवीकडच्या भिंतीवर ठोकलेल्या खुंट्यांना बांधलेली नायलॉनच्या दोरी,  इन मीन चार कपड्यांच्या भाराने अकाली वाकून डोईवर आशीर्वाद द्यायची. बाकी फरशी दिसणारच नाही... इतकी सर्वत्र कागदं विखुरलेली. वृत्तपत्रांचे ढिगारे. मासिके. एका पेल्यामध्ये टोक काढून ठेवलेल्या पेन्सिली. पलंगावर म्हणू नका , स्टोव्ह जवळ म्हणू नका, अहो स्टील बादलीवरच्या झाकणावरही तुम्हांला खोडरबरांचे थोटके सापडतील! आणि त्या खोलीच्या ह्या अवताराला अगदी साजेसा, वायरच्या पिळाला लटकलेला, भक्क जळणारा पिवळ्या प्रकाशाचा सिक्स्टीचा बल्ब!!
              काकाने काढलेल्या शेकडो स्केचेससे आम्ही प्रामाणिक दर्दी प्रेक्षक!  ती चित्रे आम्ही कित्येक तास पहात बसलेलो आहोत. काय नसायचं त्यात? लहान बाळं, मोठ्या बायका, म्हातारे पुरूष. लोकांचा जमाव. उडणारे पक्षी, झोपलेले आजोबा एक ना अनेक.  ब-याच कागदांवर तर नुसते हात, किंवा पावलं. एखाद्या कागदावर फक्त डोळे. विविध प्रकारचे, पूर्ण उघडलेले, झाकलेले , मोठे- लहान- पिचके, डोळेच डोळे.  काही कागदांवर तर नुसत्या रेषा. आम्हाला कुठलीही कागदं घेऊन रेघोट्या ओढण्याची मुभा होती. खेळलेल्या मातीच्या हातांनी पाणी पिण्याची मुभा होती. काकांच्या डब्यामधून साखर, चिवडा खाण्याची मुभा होती. इतकंच काय तर पेन्सिलीला टोक काढताना तुटले तरी पुन्हा- पुन्हा टोक काढण्याची मुभा होती!!!

मला आठवतं, हळू- हळू ह्या काकावर आमचा इतका हक्क आम्ही दाखवू लागलो की कधी त्याने दरवाजा उघडला नाही,  तर त्याच्या खिडकीला बेधडक ढकलून आम्ही त्याला हाका मारायचो. एकदा तर त्याला कितीही हाका मारून जागच येईना तेव्हा लहान लहान खडे मारून त्याला जागे केल्याचीही आठवण आहे. आम्हा कलंदर मुलांवर न ओरडण्याचा संयम त्याने कुठे मिळवला असेल? शिवाय त्याने दार उघडाताच,  खिंडीदरवाजातून ताज्या दमाची शूर मावळ्यांची फळी आत शिरावी आणि गडाचा ताबा घ्यावा ह्या आवेशात आम्ही आत शिरायचो आणि त्याच आवेशात "दार उघडायला इतका कसा रे उशीssssर?" असा उलट प्रश्नही करायचो. तेव्हा "हे बघ मी रात्री काय काढलं?" म्हणत एक सुंदर रेखाचित्र तो आमच्या  हाती द्यायचा. आज कळतं ते चित्र कुठल्यातरी मासिकात, वृत्तपत्रात छापायला जाणार असायचं. ही अवली काट्टी चित्राचे तीन- तेरा वाजवतील का, अशी पुसट भितीही त्या माणासाच्या मनी नसायची!
             कधीतरी आमच्यापैकी कुणाचे आई किंवा वडील येऊन "नका रे त्या काकांना त्रास देऊ, कामं असतात त्याला" असे म्हणून सा-यांना घेऊन जायचे. आम्ही खट्टू मनाने घरी जायचो. मला आठवतं, त्याला आमची बि-हाडे जेवायला बोलवायची, अनेकदा "बाबारे एकटा जीव आहेस, ये छान जेवून जा" अमृतकाका मात्र हात जोडून विनम्रतेने नकार द्यायचा. त्याच्या घरी बहुतांश वेळा स्टोव्ह वर मुगाची खिचडीच रटरटत असायची!
आणि तो बल्बच्या प्रकाशात मान खाली घालून कागद पेन्सिलीशी तास न् तास रमायचा. आम्हालाही त्याने छंद लावला. रेघोट्या ओढण्याचा. आकार काढण्याचा. चित्रे काढण्याचा.
   आमच्यातली खेळण्याची रग तो आम्हाला चित्रे काढायला लावून जिरवी. आम्हाला अर्थातच काही विशेष कधी जमले नाही. पण आमच्या लीलांना लीलया पेलणारा, न वैतागणा-या काकाचा लळा मात्र खूप लागला. काकाला शेकडो प्रश्न विचारावीत आणि त्याने प्रत्येकाचं निरसन करावं हा आमच्यातला करार. खेळता खेळता अचानकच आमच्या कोणात भांडण जुंपायचं अन् मग मात्र त्याची त्रेधातिरपीट उडायची. वाद, भांडणे हे काही त्याला पेलायचं नाही.

                            पुढे पुढे आम्ही वरच्या वर्गात गेलो. अभ्यास वाढला. काकाकडे विशेष चक्कर पडली नाही तरी रविवार मात्र त्याच्याच खोलीत जायचा. मधे अनेक दिवस हा थेट गायब झाला! कुणी म्हणे अवली होता, गेला सोडून. कुणी म्हणे चित्रे काढून काय पोट भरतं, गेला असेल दुसरं काही करायला. कुणी म्हणे देश सोडून गेला. एक ना अनेक तर्क ऐकू आले. साधारण १५ दिवस उलटल्यावर,  देशमुख आज्जी "ऐसपैस दहा बाय दहाच्या खोलीकरता भाडेकरु हवा" अशी जाहिरात देऊन मोकळ्याही झाल्या. आम्हीही त्याच्या अचानक जाण्याने गोंधळलो होतो पण मनात ठाम विश्वास होता. की, काका येणार.
             महिना उलटला असावा. एके दिवशी हातात ट्रंक घेऊन काका मागोमाग चक्क काकू आली!  तिचं देशमुख वाड्यानं त्याच्या शिरस्त्याने स्वागतही  केलं. ओट्या भरल्या. पंगती झाल्या. आपल्या कजाग आणि व्यवहारी स्वभावाला धरून देशमुख आजीने प्रामाणिकपणे भाडेवाढही मागितली.  अमृतकाकांना परवडत नसावे. कशीबशी बेताची भाडेवाढ ठरली. आज्जी नाखुषीने मिळेल तेवढी वाढ घेऊन गप राहिली. दिवस उलटू लागले तसे अमृतकाकू देशमु़ख वाड्यात छान रुळली. नेमाने नळावर पाण्याला येऊ लागली. बिचारी भांडत मात्र कधीच नसे.
               खरं सांगायचं तर,  आम्हांला सुरूवातीला काकू काही विशेष आवडली नाही. म्हणजे ती वाईट वगैरे नव्हती पण आमच्या हक्काच्या जागेवर तिस-याच कुणीतरी हा असा आगंतुक केलेला शिरकाव आम्हाला काही रूचला नाही. बरं एवढ्यावर निभावतं, तरी ठीक. इथे पहावं तर काका- काकूत जरा जास्तच गट्टी! काकाची चित्रे आमच्याआधी तिच्या हाती जाऊ लागली. तीही बरीच कौतुक वगैरे करत असेल. आम्ही लहानगे आपले  "वा काका, कित्ती छान" इत्यादीच्या वर न जाणारे. ती मात्र बराच वेळ चित्रांत काय पहात राही कोण जाणे! आणि ती आम्हाला खूपण्याचे दुसरे मोठ्ठे कारण हे की, काकाची खोली गरजेपेक्षा जास्त स्वच्छ राहू लागली!! सगळी कागदे एकावर एक रचलेली. खोडरबरे एका वाटीत. पेन्सिलीचा कुठे म्हणून कचरा नाही. नायलॉनची दोरी आशीर्वाद देईनाशी झाली. काका उगाच स्वच्छ वगैरे दिसू लागला. शिवाय काका चित्रे काढताना ही पण काढायला बसे!! बाकी तिची बोटे लांब निमूळती छान. तशी ती स्वभावाने वाईट नव्हती असेच म्हणूया, नाहीतर आम्ही येताच आमच्या हातावर काही बाही का ठेवले असते? नवा पदार्थ केल्यास आग्रहाने खाऊ का घातले असते. फार बोलकी नव्हती तशी. पण जितके बोलायची ते फार जिव्हाळ्याने असायचे.. वाड्यातल्या बायकांच्या गप्पाष्टकांपेक्षा तिला चित्रांतच रमायला आवडायचं. हे एकूणात असं नवं समीकरण होतं.  बाकी, आम्हां मुलांना दह्याचे विरजण मागून आणायला, एक घर वाढले, एवढे खरे.

             सालाबादाप्रमाणे, देशमुख आज्जी सगळ्या भाडेकरूंकडून भाडेवाढ घेई. ती मागणी बरेचदा अवास्तव असे. मग सारे कुटूंब एकत्र येऊन बोलणी करत व अमूक एक आकडा वाढ म्हणून स्विकारली जाई. ती वाढ मनासारखी नसल्याने पुढे अनेक दिवस आज्जी धुसमूसत राही. एके दिवशी आज्जीच्या गलक्याने सारी बि-हाडं खाली उतरली. तिन्ही सांजेची वेळ. जो तो आपापल्या घरी काही- बाही करत होता, हातचे सोडून सारे धावले, म्हातारीला काही झाले की काय अशी सा-यांना भिती. पाहिले तर पुढ्यात अमृतकाकू नी आज्जी तिला बोल बोल बोलतेय. आज्जीच्या घरातून काहितरी गहाळ झाले होते नि मोलकरणी व्यतिरिक्त काकूच घरात येऊन गेली होती. मोलकरीण गेले १७ वर्षे आज्जीकडे काम करतेय, ती कशी आगळिक करेल! तेव्हा ऐवज लंपास करणारी काकूच, अशा खात्रीने तिचा रीतसर पाणउतारा सुरू होता. सगळ्यांच्या मध्यस्थीने ते प्रकरण शांत झालं. परंतू त्यानंतर दोन दिवस तो वाडा शांत शांत होता. मावळेही गार होते.
                            पण काकाशिवाय करमेल ते त्याचे मावळे कसले!! रविवारी नेमाने काकाच्या घरी हजेरी लागलीच. पाहिलं तर हे दोघे सामानाची बांधाबांध करताना दिसले. खबर वायूवेगाने सा-या बि-हाड्यांतून फिरली. बघता- बघता एकूण एक बि-हाडकरू तिथे दाखल झाला. एक आज्जी वगळता! सा-यांच्या लेखी आजीचे वागणे फार मनाला लावून घेण्यासारखे नव्हते. घर मिळणे, बस्तान बसवणे सोपे नव्हते. तेव्हा झाल्या प्रकरणाला इतक्या जिव्हारी लावून घेऊ नकोस, असे परोपरी सारे त्याला सांगू लागले. पण काहीच फरक पडला नाही. दुखावलेले जीव मुकपणे सामान बांधत राहिले. तासाभरात  खोली ओकी बोकी झाली. सगळा संसार चार पिशव्यांत आला. आम्ही तर फार सैरभैर झालो, हा काका आम्हाला सोडून जाऊ शकतो हेच आम्हाला पटण्यासारखे नव्हते. त्याच्या त्या छोट्याश्या खोलीत आमचं काय काय नव्हतं? बालपण होतं, त्याने जपलेलं. हळूवार जपलेलं बालपण. त्याच्या प्रत्येक कागदाला लपेटलेलं. त्याच्या चित्रांतून उमटलेलं. तिनेही काही काळातच आम्हाला लळा लावला होता. तिच्या प्रत्येक डब्यांवर आमच्या बोटांचे ठसे होते. ते सगळं गुंडाळून दोघे निघाली. तिच्या अवमानाने दुखावलेली, स्वतःच्या स्वभावाला धरून वाद- विवाद न करता, आज्जीला एकही प्रश्न न करता! दोघेही निघाली. सगळ्यांचा त्यांनी मुक निरोप घेतला. सारी हळहळली. आम्ही पोरं काकाला बिलगलो. डोळ्यांत पाणी आणून आमचे डोळे पुसून तो निघाला. तो गेला. वाडा अजूनच शांत करून गेला.

आज्जीने न चुकता दुसरे दिवशी  "ऐसपैस दहा बाय दहाच्या खोलीकरता भाडेकरु हवा" जाहिरात दिली.
                कुणी म्हणाले, अमॄत पुन्हा एकदा भाडेवाढ देऊ शकला नाही म्हणून आज्जीने कांगावा केला, कुणी म्हणाले आज-काल कुणाचा भरवसा नाही. चांगले दिसणारेही चोरी- मारी करतात. कुणी काय, तर कुणी काय. वाडा कित्येक दिवस कुजबूजत राहिला!
           आम्ही मुलं अंगणातून वर येताना काकाची बंद खोली पहायचो. पिळाला लटकलेला बल्ब खिडकीतून दिसायचा. स्टोव्ह ठेवलेल्या कोपर्‍यात भिंतीवरचा तेलकट काळा डाग तेवढीच त्याच्या अस्तित्वाची खुण!
                               
           माझ्याकडे एक स्केच आहे, माझ्या बालपणीचं. लहानग्या डोळ्यांत पुरेपुर निरागस भाव असलेले चित्र. निरागसता टिपणं, ती टिपून चित्रात हुबेहुब उतरवणं हे सोपं नाही. त्याकरता चित्रकाराचं मन- हृदय अपार संवेदनशील असावं लागतं. त्याच्या कुंचल्यात ती जादू  असावी लागते. अशा संवेदनशील मनाला समजून न घेऊ शकणारे लोक खरे अभागी. आणि अशा मनाशी जोडले गेलेले लोक, ख-या अर्थाने समृद्ध!  बालपण समृद्ध करणारी ती "अमृत" अशी चित्राखालची सही मला निरंतर सोबत करणार आहे....

-Bageshree

Wednesday, 11 April 2018

पुन्हा सांग गीता

आपुलीच नाती। आपुलेच लोक।
दाताखाली ओठ। आपुलेच ।।
गाऱ्हाणे सांगावे । कुणापाशी आता ।
कर्ता करविता । एक झाला ।।
विरोधात उभे । सान थोर सारे ।
संग्रामाचे वारे। घर भेदी ।।
नात्याच्या संग्रामी। मनाचा अर्जून।
जाई कोमेजून। युगे युगे ।।
कृष्णा रे मुकुंदा । धाव तूच आता ।
पुन्हा सांग गीता। मार्गदर्शी।।
-बागेश्री देशमुख

Friday, 30 March 2018

आनंदी गोपाळ जोशी

आज आनंदी गोपाळ जोशी यांचा १५३ वा वाढदिवस....!!
एक लहानशी यमू. जिचं लग्न गोपाळरावांशी झालं. म्हणजे एका बिजवराशी. गोपाळरावांच्या पहिल्या बायकोला देवाज्ञा झाल्यावर वयाच्या साधारण पस्तीशीत त्यांचं लग्न ९ वर्षांच्या यमूशी लग्न झालं!
फारच विजोड जोडपं. ती अल्लड. नाजूक. लहानगी..  हे फारच बुद्धिमान, उच्चशिक्षित. राकट. वयाने थोर.
यमूला नहाण आल्यावर ती गोपाळरावांकडे आली.
तिच्या लहान सहान वागण्यातून तिच्या प्रखर बुद्धिमत्तेची जाणिव गोपाळरावांना झाली!
ही मुलगी शिकली पाहिजे. हिच्यावर उत्तम संस्कार झाले पाहिजेत असं त्यांच्या मनाने घेतलं आणि त्यांच्याकडे तिचं शिक्षण सुरू झालं.
अगदी अक्षरओळखीपासून ते वागण्या बोलण्यातल्या संस्कारापर्यंत शिकवणी सुरू झाली.
दिवसभर घरकाम आणि उरलेल्या वेळात शिक्षण! शेजार पाजार, घरातली माणसं सा-यांनी दोघांना वेड्यात काढलं.
पण तिने शिक्षणात कमालीची प्रगती दाखवली.
त्या प्रगतीने गोपाळरावांना हुरूप आला. तिला काय काय शिकवू, असे त्यांना झाले. अनेक लेखक, पुस्तके ती वाचू लागली.
हळू हळू गोपाळरावांच्या खांद्याला खांदा देऊन बौद्धिक खलबतं करू लागली!
छानसे लुगडे नेसून त्यांच्याबरोबर समुद्रावर फिरायला जाऊ लागली..
तिने बूट घातले म्हणून, नव-याबरोबर फिरायला जाते म्हणून लोक सज्ज्यांतून, खिडक्यांमधून अंगावर शेणाचं पाणी टाकयाचे. पण गोपाळरावांनी तिला समाज चौकटीच्या बाहेर नेले. त्या काळातल्या गंजलेल्या स्त्रियांपेक्षा वेगळी, आत्मविश्वास असलेली, स्वाभिमानी "आनंदी" त्यांनी घडवली.
तिचे शिक्षण अविरत सुरू ठेवले. त्यातुन एक उमदे व्यक्तिमत्व ते घडवत राहिले. फक्त पुस्तकी शिक्षण नाही तर तिच्या मनावर संस्कार करत राहिले.
दोघांत आधी घट्ट मैत्री आणि नंतर नवरा बायकोचे नाते फुलले.
आनंदीला दिवस गेल्यावर ती बाळाच्या सुखस्वप्नात रमली आणि गोपाळरावांची विलक्षण चिडचिड झाली. तिचे अभ्यासातले लक्ष उडाले म्हणून. ते किती तिला अभ्यासात गुंतवत, पण तिचे चित्तच था-यावर नसे. बाळ झाले. ती रमली. बाळ- संसार हेच तिचं विश्व झालं. आणि दुर्दैवाने एका आजारपणात ते बाळ गेले. बाळाच्या नावाने डोक्यावर बादलीभर पाणी ओतून घेऊन गोपाळरावांनी तिला दुसरे दिवशी अभ्यासाला बसवली जणू तिच्या प्रगतीतला एक अडसर नाहीसा झाला.
पुढे पदरचे पैसे मोडून तिला उच्चशिक्षणाकरता परदेशी पाठवली. तिथे गेल्यावर मात्र तिला गोपाळरावांचे विचार त्रोटक वाटू लागले- साहजिक होते- तिने आता जग पाहिले होते. गोपाळराव भारतातल्या कर्मठ, संकुचित विचारसरणीच्या समाजातच राहून गेले होते. ते तिथेच होते, ती उंच गेली होती! पण ती जिथे उभी होती, तिच्या पायांखाली शिडी होऊन गोपाळराव उभे होते, ही जाणिव तिने मनातून कधी पुसली नाही. त्यांच्याशी कायम घट्ट राहिली, विनम्र राहिली.
ती भारताची पहिली- वहिली डॉक्टर होऊन परत मायदेशी आली. दुर्दैवाने पुढे अल्पायुषी ठरली पण तिने त्या काळात, त्या विपरीत समाजव्यवस्थेतून बाहेर जाऊन "पहिली डॉक्टर" असण्याचा मान पटकवला...

विचार येतो,

यमूच्या आयुष्यात गोपाळराव नसते तर?
त्यांचा तो वेडा ध्यास नसता तर?
आनंदीनेही त्यांच्या वेडात स्वतःला असे झोकून दिले नसते तर?
.... तर इतिहास घडलाच नसता!

आज कुठे आपण स्त्री- पुरूष यांतील श्रेष्ठ कनिष्ठतेचा वाद करत बसतो..

दिडशे वर्षांपूर्वी त्या दोघांनी एकमेकांना अजोड साथ देत एक इतिहास घडवला. सगळं काही आपल्या मनात, विचारांत असतं.
"एकमेकांशिवाय दोघे अपूर्ण असतात" हे निसर्गाने अधोरेखित केलेलं सत्य आहे.
.. आणि ती अपूर्णता मान्य केली की पूर्णत्वाकडे जाता येतं, हे आनंदी- गोपाळ या जोडीने दाखवलेलं प्रात्यक्षिक.
 त्या जोडीला, त्यांच्या झपाटलेपणाला, अमूर्त ध्यासाला माझं त्रिवार वंदन.
-बागेश्री

Featured post

आजीमाय

लग्न कार्याशिवाय माझं माझ्या आजोळी, नांदेडला जाणे होत नाही. एकदा असेच लग्नकार्यानिमित्त तिथे होते,  साधारण दीड- दोन वर्षांपूर्वी. मामे- भाव...